Πολύ κοντά στο σύγχρονο αυτοκινητόδρομο, την Ιόνια οδό, και σχεδόν ανάμεσα από τα χωριά Γυμνότοπο Πρέβεζας και Αμμότοπο Άρτας επί ομαλού λόφου στο Καστρί βρίσκεται ένας σπουδαίος αρχαίος οικισμός, το Όρραον, το όνομα του οποίου γνωρίζουμε από επιγραφικές μαρτυρίες. Ο οικισμός χρονολογείται από τις αρχές 4ου έως το 2ο αι. π.Χ. Η ίδρυση του οικισμού πιθανότατα έγινε από τους Μολοσσούς και τον βασιλιά των Μολοσσών Αλκέτα Α΄ (390/385-370 π.Χ.).
Μετά τη μάχη της Πύδνας το 168 π.Χ. και τη συντριπτική νίκη των Ρωμαίων επί των Μακεδόνων, η σύγκλητος αποφάσισε την πλήρη καταστροφή των πόλεων της Ηπείρου επειδή ήταν σύμμαχος των Μακεδόνων. Έτσι το 167 π.Χ. σε μια εκδικητική εκστρατεία ο Ρωμαίος στρατηγός Λεύκιος Αιμίλιος Παύλος κατέστρεψε σειρά πόλεων της Ηπείρου, μετά από απόφαση της Ρωμαϊκής συγκλήτου.
Με το Όρραον έχουν ασχοληθεί οι N. Hammond, η Ι. Βοκοτοπούλου, ο Σ. Δάκαρης και οι αρχιτέκτονες W. Hoepfner και E.L. Schwandner του Γερμανικού αρχαιολογικού Ινστιτούτου, καθώς και ο Κ. Ζάχος, η Α. Αγγέλη και ο Γ. Ρήγινος
Τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα στην κορυφή του λόφου είναι εκτεταμένα και αποτελούνται κατά κύριο λόγο, από τον οχυρωματικό περίβολο (το τείχος) το οποίο περιβάλλει από τη Βόρεια, Ανατολικά και Δυτικά τον αρχαίο οικισμό, ενώ από τη Νότια πλευρά δεν ήταν προσβάσιμος. Το τείχος σώζεται σε ικανό ύψος, και έχει πλάτος περίπου 2,00μ., ενώ διαθέτει τετράγωνους πύργους. Ο οικισμός αναπτύχθηκε στο πλάτωμα του λόφου σύμφωνα με το γεωμετρικό πολεοδομικό σύστημα των αρχαίων γειτονικών πόλεων όπως η Αμβρακία και διέθετε περίπου 100 σπίτια. Από αυτά σήμερα τα τέσσερα (Α έως και Δ) βρίσκονται σε πολύ καλή κατάσταση. Επιπλέον σώζεται στο χώρο και μια δεξαμενή.
Τα σπίτια του Όρραου είναι αντιπροσωπευτικά των αρχαίων οικιών. Μας δίνουν μια καθημερινή εικόνα για την καθημερινότητα των αρχαίων.
Είναι λίθινα, κατασκευασμένα από τοπικό ασβεστόλιθο θεμελιωμένα πάνω στο βράχο και φέρουν έως και δύο ορόφους.
Χαρακτηριστικότερο είναι το σπίτι Α, εμβαδού 293 τ.μ., το οποίο κατοικήθηκε από τον 4ο έως τον 1ο αι. π.Χ. Το σπίτι έμεινε σχετικά αμετάβλητο ως προς την εσωτερική του διαρρύθμιση και τη διαμόρφωση χώρων σε όλους τους αιώνες κατά τους οποίους κατοικήθηκε.
Η είσοδος του σπιτιού βρίσκεται στη ΝΔ γωνία και ο επισκέπτης οδηγείται μέσω ενός μικρού Χώρου στο πλακοστρωμένο αίθριο (δηλαδή στην εσωτερική αυλή) Περιμετρικά του αιθρίου αναπτύσσονταν άλλοι χώροι οι οποίοι ταυτίζονται με τον κύριο οίκο, όπου βρίσκονταν και η εστία, τον «ανδρώνα» χώρος τον οποίο χρησιμοποιούν οι άνδρες και τον «ιστεώνα» ,(χώρος για τον αργαλειό), τον λουτρώνα καθώς και χώροι για αποθήκες και στάβλους. Ξύλινοι στύλοι στήριζαν το δεύτερο όροφο στον οποίον υπήρχε ο ανδρωνίτης (δωμάτια ανδρών και δούλων) και ο γυναικωνίτης ο οποίος ήταν ιδιαίτερα προφυλαγμένος και οι γυναίκες είχαν πρόσβαση μόνο στον κύριο οίκο στο ισόγειο. Η πρόσβαση στο δεύτερο όροφο γίνονταν από δύο σκάλες, μια εσωτερική ξύλινη και μια εξωτερική λίθινη. Ενδιαφέρον έχουν τα παράθυρα και οι φεγγίτες που ήταν τοποθετημένα στο ύψος του δεύτερου ορόφου, τα οποία διοχέτευαν το φως στα δωμάτια του σπιτιού.
Το σπίτι διέθετε κεραμοσκεπή με κεραμίδες λακωνικού τύπου.
Το 2008 έγιναν περιορισμένες ανασκαφικές εργασίες στο νεκροταφείο του οικισμού από τις οποίες ένας τεφροδόχος αμφορέας που αποκαλύφθηκε εκτίθεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Άρτας.
Επιλεγμένη Βιβλιογραφία.
Αγγέλη Α. Όρραον, Συνοπτικός οδηγός του αρχαιολογικού Χώρου, Ιωάννινα 2005
Δάκαρης Σ. W. Hoepfner, E.L. Schwandner και Ντ. Γραβάνη, «Ανασκαφή στον Αμμότοπο», Δωδώνη τ. Ε (1976), 431-436.
Δάκαρης Σ. Το Όρραον. Ο σπίτι στην αρχαία Ηπειρο, Αρχαιολογική Εφημερίς (1986), 108-146.
Nevett L.C. Ancient Greek Housing.
Metraux Guy P.R., «Ancient Greek Housing: Oikos and Domus in Greece and Rome» JSAH, society Architectural Historians, t.58 (3) 1999, 392-405