Χρήστος Ράμμος
νομικός-δικαστικός – συγγραφέας
(πρώην αντιπρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας και πρώην πρόεδρος της Αρχής Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών ΑΔΑΕ).
Ένα καινούργιο βιβλίο του Γάλλου πολιτικού επιστήμονα και φιλοσόφου Frédéric Gros, με τον τίτλο «Ανυπακοή» κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις «Πόλις».
Πρόκειται για ένα βιβλίο που μας βάζει απέναντι σε σκληρές και αμείλικτες αλήθειες και μας θέτει όλους προ των ευθυνών μας στην δύσκολη και σκοτεινή εποχή που ζούμε.
Το ερώτημα που θέτει είναι καίριο: Γιατί οι πολίτες διαχρονικά και στην συντριπτική τους πλειοψηφία υπακούν σε άδικους νόμους, υποκύπτουν αδιαμαρτύρητα στην αδικία και την σκληρότητα κυβερνήσεων που αυθαιρετούν, που είναι διεφθαρμένες και που καταστρατηγούν τα ατομικά δικαιώματα και ελευθερίες; Γιατί, αντί να αντισταθούν στην τυραννία ή σε άδικες αποφάσεις, όχι μόνο προσαρμόζονται, αλλά και συμμετέχουν στους κανόνες λειτουργίας ενός συστήματος, που και οι ίδιοι συνειδητοποιούν ότι είναι καταφανώς άδικο;
Είναι θέμα κομφορμισμού, φόβου, αδιαφορίας σε θέματα ηθικής, ή μήπως δύναμης της αδράνειας (“έτσι τα βρήκαμε και δεν αλλάζουν”); Είναι μήπως η σαγήνη που ασκεί η εξουσία και γενικά η ισχύς και η αυθεντία τους (“αυτοί ξέρουν”), ειδικά στις αδύναμες προσωπικότητες; Είναι όλα αυτά μαζί;
Ο Frédéric Gros δεν απλουστεύει αυτό το σύνθετο πρόβλημα, που απασχολεί όλους τους προβληματιζόμενους για τα ανθρώπινα από την αρχαιότητα (από την ανυπακοή της Αντιγόνης στον Κρέοντα και στην απόφαση του να μην ταφεί ο Πολυνείκης) μέχρι την υποταγή των Γερμανών, Ιταλών, Ρώσων κ.ά. στους ολοκληρωτισμούς του 20ου αιώνα. Και για μεν τις δικτατορικού τύπου κυβερνήσεις υπάρχει η εξήγηση του φόβου. Του φόβου της φυλάκισης, της απόλυσης, των βασανιστηρίων, της θανάτωσης. Γιατί όμως και σε δημοκρατικά καθεστώτα, όπου δεν υπάρχει κατ’ αρχήν κάποια παρόμοια διακινδύνευση, όταν οι κυβερνήσεις τους αυθαιρετούν, λίγοι (και αυτοί είναι κυρίως διανοούμενοι, καλλιτέχνες, φοιτητές κλπ.) μπαίνουν στον κόπο να υψώσουν την φωνή τους κατά της αδικίας, φοβούμενοι συνήθως μην χάσουν την βολή τους ή μην γίνουν δυσάρεστοι στην εξουσία ή απλά στην κοινωνική πλειοψηφία (η γνωστή επιδίωξη της δημοφιλίας);
Είναι αυτό που ο συγγραφέας αποκαλεί “υπερυπακοή”, που οφείλεται στην μαζικότητα του φαινομένου · φαινομένου που λειτουργεί και ως άλλοθι για κάθε ένα ξεχωριστά (“γιατί εγώ μόνος μου να διαφοροποιηθώ;”), με αποτέλεσμα την κατάληξη σε αυτό που χαρακτηρίζει “αποϋπευθυνοποίηση” του ατόμου.
Κλασσικό παράδειγμα ο Άντολφ Άϊχμαν, που αποποιήθηκε τις ευθύνες του για το Ολοκαύτωμα, ισχυριζόμενος στην δίκη του στο Ισραήλ το 1961 ότι εκτελούσε εντολές ανωτέρων του.
Ο Frédéric Gros διερευνά όλες τις δυνατές αιτίες αυτής της υποταγής στις επιλογές των διαφόρων εξουσιών· αιτίες οι οποίες δεν διαχωρίζονται μεταξύ τους με σινικά τείχη, αλλά συνυπάρχουν. Στο βιβλίο εξετάζεται το φαινόμενο από φιλοσοφικoηθική σκοπιά με βάση ανθρωπολογικές παρατηρήσεις βγαλμένες από ιστορικά παραδείγματα. Γίνεται διάλογος με τις απόψεις των Αριστοτέλη, La Boétie, Montaigne, Kant, Arendt, και Foucault για το θέμα.
Ο συγγραφέας αποδομεί την επικρατούσα στις νομική και πολιτική επιστήμη απόψεις ότι το κοινωνικό συμβόλαιο μιας κοινωνίας συνεπάγεται την à priori δέσμευση όλων των πολιτών να υπακούουν και να μην αμφισβητούν τους νόμους και τις νομότυπες αποφάσεις των οργάνων της κάθε δεδομένης πολιτείας. Η θέση του συγγραφέα είναι, αντίθετα, ότι, η σωστή ανάγνωση της θεωρίας του κοινωνικού συμβολαίου είναι απλώς ότι έχουμε όλοι συμφωνήσει να συναποτελέσουμε μια οργανωμένη κοινωνία, αλλά όχι και ότι έχουμε προσυμφωνήσει -έχοντας αναλάβει την σχετική πολιτικοηθική υποχρέωση- να υπακούμε στους νόμους που θα διέπουν εκάστοτε την πιο πάνω οργανωμένη κοινωνία.
Η θέση που υποστηρίζει τελικά είναι ότι, ένας πολίτης που έχει ξεφύγει από το στάδιο της “αυτοεπιλεγμένης ανωριμότητας του”- με την έννοια που έχει δώσει στους όρους αυτούς ο Kant στον περίφημο ορισμό του για το τι σημαίνει «Διαφωτισμός» – έχει πάντα την υποχρέωση να χρησιμοποιεί την κριτική του ικανότητα να μην εντυπωσιάζεται από τις κρατικές αποφάσεις, να μην τις θεωρεί ως θέσφατα. Πρέπει να μπορεί να αμφισβητεί τις κακώς θεωρούμενες ως αυταπόδεικτες αξιωματικές απόψεις, μόνο και μόνο επειδή στηρίζονται σε μια μακρόχρονη παράδοση.
Οφείλει, ακόμη, να βρίσκεται σε διαρκή εγρήγορση και να μην εκχωρεί το δικαίωμα/καθήκον που έχει στην πολιτική ευθύνη- και εν ανάγκη στην πολιτική αντίσταση-, που προκύπτει από τον μη εκχωρήσιμο πυρήνα της προσωπικότητας του κάθε ελεύθερου ανθρώπου και να εκφράζεται ανοικτά και καθαρά απέναντι στις παντός είδους ανισότητες, αυθαιρεσίες ή βαρβαρότητες της εξουσίας. Μόνο έτσι πραγματοποιείται η δημοκρατία στην ουσιαστική της έννοια.
Δημοκρατία μας θυμίζει ο Frédéric Gros δεν είναι απλώς ένα θεσμικό πλαίσιο που θεσμοθετείται και αφής θεσμοθετηθεί έχει κατακτηθεί άπαξ δια παντός, αλλά μια δυναμική έννοια.
Μια διαρκής διεκδίκηση και κατάκτηση, που ωριμάζει μέσα από τον διάλογο των πολιτών που δεν έχουν απεμπολήσει την χρήση των κριτικών ικανοτήτων τους και έχουν το θάρρος να διατυπώνουν με παρρησία και σαφήνεια τις απόψεις τους.
Πρόκειται εν κατακλείδι για ένα πολύτιμο και πρωτότυπο στοχασμό σε μια εποχή γενικευμένης δημοκρατικής υποχώρησης και μαζοποίησης- άλλως άκριτης ιδιώτευσης – πολλών πολιτών.