Η Μαρτυρική Κοινότητα Κρυοπηγής, στις υπώρειες του ιστορικού όρους του Ζαλόγγου, μια ανάσα από το μνημείο της θυσίας των Σουλιωτισσών, ακριβώς 82 χρόνια πριν βίωσε τη σκόπιμη απάνθρωπη εκτέλεση κατοίκων της τρεις φορές: 23 ανδρών στο εκτελεστήριο Αγρινίου από τις Γερμανικές ναζιστικές δυνάμεις κατοχής ανήμερα της Μεγάλης Παρασκευής, τον Απρίλη του 1944, ενώ είχε προηγηθεί στα τέλη του 1943 η φρικτή εξόντωση άλλων τριών στους μύλους της Τσαραγόρας, στο τέρμα Κρυοπηγής-Μυρσίνης από τις Ιταλικές φασιστικές δυνάμεις. Επίσης δύο μήνες μετά το Ολοκαύτωμα στο Αγρίνιο οι Γερμανοί με δεύτερη επέλαση στο έρημο χωριό και με βομβαρδισμούς σκότωσαν τρεις άντρες και δύο γυναίκες. Συνολικά το μικρό χωριό μας πλήρωσε σε αλλεπάλληλα ολοκαυτώματα φόρο αίματος 31 ανθρώπων του μέσα σε ένα χρόνο.
Η Κρυοπηγή στοχοποιήθηκε επειδή οι κάτοικοί της υπήρξαν πρωτεργάτες στην πάνδημη Εθνική Αντίσταση κατά του Φασισμού, καθώς ήταν η έδρα της τοπικής ΕΠΟΝ και του ΕΑΜ Πρέβεζας και του 24ου εφεδρικού συντάγματος του ΕΛΑΣ Ζαλόγγου-Σουλίου, υπό την καθοδήγηση της Διοίκησης του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ Ηπείρου και του ΚΚΕ , με πολιτικό υπεύθυνο το Μιχάλη Ντούσια και καπετάνιο τον Κιάμο. Κύριος διακηρυγμένος στόχος τους ήταν-μεταξύ άλλων-η συμβολή στην απελευθέρωση της Ελλάδας από την τριπλή κατοχή και η απόκτηση της πολυπόθητης της Λευτεριάς, στόχος που βασίζονταν στη διάχυτη σ’ όλη τη χώρα πίστη πως τελικά αυτή η φαιά πανούκλα του φασιστικού Άξονα θα ηττηθεί και ότι το έπος του 1940-41 της νίκης στο Αλβανικό μέτωπο θα δικαιωθεί! Πράγματι στην Κρυοπηγή οι απλοί άνθρωποι για πρώτη φορά βίωσαν μια πρώιμη και πρωτόγνωρη άνοιξη ελεύθερης δημιουργικής ζωής.
Γνώρισαν το θέατρο, τις καλές τέχνες και κυρίως τη Λογοτεχνία, βίωσαν τα αγαθά της συλλογικότητας και της αλληλεγγύης, εμβάθυναν στις αξίες της παράδοσης και του διαχρονικού Ελληνικού Πολιτισμού , καθώς και της ιστορικής μας διαχρονίας.
Προσέγγισαν αξίες, όπως της ισοτιμίας των φύλων και της αναγκαιότητας να προσεγγίσουν όλοι τη Γνώση και να μαθαίνουν γράμματα χωρίς διακρίσεις. Ήταν μια φωτεινή περίοδος μέσα στο βαθύ σκοτάδι της κατοχής κυρίως, διότι εμπέδωσαν ότι « θέλει Αρετήν και Τόλμην η Ελευθερία » και μάλιστα με τίμημα ενίοτε τη θυσία ακόμα και της ζωής και γι αυτό είμαστε κατ΄ εξακολούθηση υπερήφανοι!
Την άνοιξη του 1944 τρεις ομάδες της μεραρχίας Εντελβάις Ηπείρου έκαναν επιδρομή στην Κρυοπηγή με δύναμη 300 πάνοπλων στρατιωτών από τρεις πλευρές. Ήταν μια ασφυκτική και καλά σχεδιασμένη εισβολή με στόχο να συλλάβουν την ηγεσία των ανταρτών, να βρουν έστω μία σφαίρα και να αφανίσουν τους πάντες και τα πάντα. Επειδή το χωριό ενημερώθηκε και αφού έγινε απόκρυψη των ένοπλων ανδρών και όποιων στοιχείων, αποφάσισαν να μείνουν για να σωθεί το χωριό. Οι εισβολείς λεηλάτησαν τα πάντα, πυρπόλησαν πολλά σπίτια και υποστατικά και, αφού ερεύνησαν εξονυχιστικά χωρίς να βρουν στοιχεία και αντάρτες, πήραν τελικά ομήρους 28 άντρες και τους μετέφεραν στην Πρέβεζα, όπου απελευθέρωσαν τρεις μόνο καλλιεργώντας ελπίδες για την απελευθέρωση και των υπολοίπων. Από εκεί 25 οδηγήθηκαν στις φυλακές του Αγρινίου. Μετά από σύγκρουση στην Αμφιλοχία του ΕΛΑΣ με Γερμανική φάλαγγα και το θάνατο 12 Γερμανών, ανήμερα της Μεγάλης Παρασκευής μάλιστα, μαζί με 97 Αγρινιώτες πατριώτες εκτέλεσαν και 23 δικούς μας, ενώ άφησαν ζωντανούς μόνο δύο.
Εντελώς ακριτομυθικά αξίζει να αναφερθούμε σε ελάχιστα συμβάντα του συνολικού δράματος που δείχνουν την απανθρωπιά των Ναζιστών δημίων και των ντόπιων συνεργατών τους: Στις φυλακές του Αγρινίου ο αρχιφύλακας Καρλ Βέρνερ με μικρή ομάδα ταγματασφαλιτών, δύο αξιωματικούς των SS ,με τη συνοδεία των δοσίλογων αξιωματούχων Γεωργόπουλο και Μπλέτσα, έστησαν ένα αποτρόπαιο τελετουργικό. Εκφώνησαν πρώτα τα ονόματα των Αναστασιάδη, Σούλου και Σαλάκου, νεολαίων Αγρινιωτών, τους μετέφεραν με πομπή στην τότε πλατεία Μπέλλου (τώρα Αγίας Τριάδας), στο κέντρο της πόλης και, αφού τους απαγχόνισαν επιδεικτικά, τους άφησαν κρεμασμένους και στη συνέχεια αφού έπαιρναν ανά 10 άτομα και εκτέλεσαν επί 12 φορές, έριξαν τους νεκρούς σε κοινοτάφιο καίγοντάς τους συνάμα, ενώ τους καθύβριζαν χυδαία, μαζί και τη μοναδική γυναίκα Κατίνα Χατζάρα και τους συγχωριανούς μας βέβαια. Παρά ταύτα έφτιαξαν πιστοποιητικά θανάτου, που ευτυχώς τα βρήκαμε (με αιτιολογία θανάτου « εκτέλεση υπό Γερμανικών δυνάμεων κατοχής»). Από τους ήρωες δεν βρήκαμε παρά λίγα κοκκαλάκια και την ανάκατη τέφρα τους.
Πριν από τις εκτελέσεις στο Αγρίνιο, έλαβαν χώρα αρπαγές και λεηλασίες των πενιχρών υπαρχόντων στο χωριό, ώσπου δεν απόμεινε τίποτε από την ετήσια σοδειά, με συνέπεια να κυριαρχήσει πείνα και δυστυχία. Στο μεταξύ, και ενώ μεγάλη ήταν η αγωνία για την τύχη των ομήρων, η καλλιέργεια μάταιων ελπίδων για εξαγορά και διάσωση της ζωής των (ήδη προγραμμένων) αιχμαλώτων, ήταν ακόμα μια «καταλήστευση» των λίγων υπαρχόντων των κατοίκων του χωριού και της περιοχής. Έπεσε δηλαδή η Κρυοπηγή και στα γαμψά νύχια των μαυραγοριτών και των γραικύλων. Ώσπου, ανήμερα της Μ.Παρασκευής, ξημέρωμα Μ.Σαββάτου, ήρθαν τα μαντάτα της συμφοράς και θρήνοι και μοιρολόγια απλώθηκαν και κυριαρχούσαν στο χωριό μέρες πολλές και για πολλά χρόνια από τότε σ’αυτή τη Μαρτυρική γωνιά του Ζαλόγγου.
Τί ‘ν’ το κακό που γίνηκε και χαλασιά μεγάλη
Ξημέρωσαν οι Γερμανοί μπονώρα στο χωριό μας,
Πήραν μανάδων τα παιδιά και γυναικών τους άντρες
Και μας αφήσαν μοναχούς σαν καλαμιές στον κάμπο
………
Μπροστά τραβάν οι Γερμανοί, ξωπίσω οι προδότες
Και παραπίσω σέρνοντας τραβάγαν τα παιδιά μας.
Κι απόμεινε όλο το χωριό μέσα σε μαύρο πένθος,
Κούγω τα δέντρα και βογγούν και τα βουνά ραϊζουν
Καημένα μου παιδιά.
………..
Μεγάλ’ Τετάρτη σκότεινη, Πέμπτη φαρμακωμένη
Κι αυτή η Μεγάλ’ Παρασκευή μην είχε ξημερώσει.
Σας στείλαμαν καμαρωτούς κι ήρθαταν κοκκαλάκια
Χωρίς μαλλιά, δίχως σκουτιά και ρώτημα στα μάτια
Καημένα Ντούβιενα.
………..
Στο σταυροδρόμι κάθομαι , στο τρίστρατο, στις ρούγες
Και τους διαβάτες τους ρωτώ και τους ξαναρωτάω:
Μην είδαταν τον κόσμο μας, τσ’ ανθρώπους τους δικούς μας,
κι ο κόσμος μας γνωρίζονται από την αλλαξιά τους
ανάλαγοι κι αγνώριστοι στο γαίμα βουτηγμένοι
καημένα μας παιδιά…
Μέρες πολλές μοιρολογούσαν έτσι με το αυτοσχέδιό τους μοιρολόι οι γυναίκες του χωριού.
Συχνά ωστόσο, όπως γνωρίζομε, παραμένουν αδικαίωτα τα αιτήματα για τις αποζημιώσεις για τα θύματα των ολοκαυτωμάτων και την επιστροφή του διαρπαγμένου « δανείου », αλλά και απόψεις πως κι οι νεκροί μας κι οι αγώνες τους είναι χωρίς δικαίωση, οπότε δεν αρκούν τα μοιρολόγια και υπάρχουν καλώς ή κακώς αμφισβητίες…..
«Στα σκοτεινά πηγαίνουμε , στα σκοτεινά προχωρούμε.
Οι ήρωες προχωρούν στα σκοτεινά», έλεγε και ο ποιητής Γ. Σεφέρης.
Πράγματι μερικές φορές λέγεται ψιθυριστά ή φωναχτά και ακούγεται μια αμφισβήτηση για τη σκοπιμότητα και το γεγονός της θυσίας και των Κρυοπηγιτών και της όποιας Θυσίας : « Ας κάθονταν ήσυχα στ’ αυγά τους, ας μην πήγαιναν γυρεύοντας, ας μη συνεργάζονταν με το ΚΚΕ και τον ΕΛΑΣ, ας κρύβονταν αφού είχαν ειδοποιηθεί..Ας συνεργάζονταν με τον κατακτητή, εξ άλλου τόσοι το έπραξαν και μάλιστα με μεγάλη προθυμία, οι οποίοι – αν και πρόδωσαν – στο τέλος βρέθηκαν δικαιωμένοι ». Πρόκειται για τη γνωστή θεωρία που δικαιώνει το θύτη εξισώνοντάς τον με το θύμα, δικαιώνει το βιαστή, το κτήνος στο όνομα τάχα « της Δύναμης του Ισχυρού », οπότε τελικά δικαιώνει το άδικο, τον πόλεμο. Όπως γίνεται και σήμερα εξάλλου στον πόλεμο στον Περσικό κόλπο, στο Λίβανο, στην Παλαιστίνη, στην Ουκρανία…
Αλλά στην περίπτωση των Κρυοπηγιτών δεν θα μπορούσαν να ισχύσουν τέτοιες αντιλήψεις, γιατί είχαν μεγαλώσει δίπλα στο μνημείο των Σουλιωτισσών, όπου ακριβώς και ο τόπος της θυσίας των Καμαρινιωτών το 1897 και της χωριανής μας Ανθούλας Ανωγιάτη που μιμήθηκε το σάλτο στο χάος από το ίδιο στεφάνι του Ζαλόγγου για την τιμή και την Ελευθερία ! Νωπή εξάλλου ήταν η νίκη των Ελλήνων στο έπος του 40.
Τελικά ωστόσο και παρά τις δυσκολίες η Κρυοπηγή Ζαλόγγου Πρέβεζας, μετά από επίπονες προσπάθειες των Πολιτιστικών Συλλόγων και των Κοινοτικών της Συμβουλίων και πολλές αρνήσεις, αναγνωρίστηκε και τυπικά ως Μαρτυρικό χωριό με το ΠΔ 32/2020/ΦΕΚ.59/Α/12-3-2020, ενώ είχε αδελφοποιηθεί ήδη αμέσως μετά τη μεταπολίτευση με το Μαρτυρικό επίσης Δήμο Αγρινίου, με ενέργειες του οποίου, μαζί και του Συλλόγου Κρυοπηγιτών Αθήνας και της Κοινότητας, τα οστά των πεσόντων στο Αγρίνιο 23 συντοπιτών μας έχουν εναποτεθεί σε κοινοτάφιο στο Μνημείο των ηρώων , στο κέντρο του χωριού. Εκεί αποφασίστηκε αμέσως σχεδόν μετά την απελευθέρωση να τιμώνται όλοι οι εκτελεσμένοι από τις δυνάμεις κατοχής 1940-44 συμβολικά τη Μεγάλη Παρασκευή κάθε χρόνο, για να είναι πάνδημη, ενωτική και ουσιαστική η απότιση φόρου τιμής. Έκτοτε με ομόφωνες αποφάσεις όλων των Κοινοτικών και Δημοτικών Συμβουλίων επιβεβαιώθηκε και τελείται το μνημόσυνο για το Ολοκαύτωμα της Μαρτυρικής Κοινότητας Κρυοπηγής με την ευθύνη της τελετής στον εκάστοτε Δήμο και τον τοπικό Κοινοτάρχη και την εκφώνηση του πανηγυρικού από κάτοικο της και κατά προτίμηση συγγενή των θυμάτων. Το γεγονός έχει αποτυπωθεί ήδη σε πολλά βιβλία Κρυοπηγιτών αυτοπτών ή αυτήκοων και οικείων μαρτύρων, αλλά και άλλων, επίσης στα κείμενα αίτησης αναγνώρισης ως Μαρτυρικού χωριού και σε κινηματογραφικό χρονικό της Πανηπειρωτικής. Ποτέ δεν απέκλεισε το μαρτυρικό χωριό μας σε φορείς ή κόμματα ή σχολεία και Συλλόγους σε άλλο χρόνο να οργανώνουν εκδηλώσεις μνήμης, τιμής ή Ιστορικής αποτίμησης και ξενάγησης, κάθε άλλο. Η Μεγάλη Παρασκευή όμως ας μείνει στους Κρυοπηγιώτες, στην Κοινότητα, το Δήμο Πρέβεζας και Αγρινίου, κυρίως στους κατοίκους του χωριού. Ως μια ημέρα περισυλλογής κι ενότητας για να γίνουν κάποτε πράξη τα όνειρά μας.
Τιμή και δόξα στους νεκρούς μας. Ας είναι η μνήμη τους αιώνια.
Καλή αντάμωση στο μνημόσυνο των πεσόντων της Μαρτυρικής μας Κρυοπηγής και καλή Ανάσταση!
Φιλόλογος.